केशव कर्ण
राजविराज-७, सप्तरी (नेपाल)
प्रशासनिक सीमाहरू फेरिँदा पनि इतिहास, संस्कृति र भूगोलको निरन्तरता टुट्दैन। सप्तरी जिल्ला र यसको सदरमुकाम राजविराज त्यही निरन्तरताको जीवन्त उदाहरण हुन्। प्राचीन मिथिला सभ्यताको थलो, नेपालको पहिलो योजनाबद्ध सहर र एक समय सगरमाथा अञ्चलको दक्षिणी प्रवेशद्वार रहेको यो क्षेत्र अहिले मधेस प्रदेशको पूर्वी खम्बाको रूपमा उभिएको छ।
‘सप्तहरी’ बाट राजविराजसम्मको यात्रा
सप्तरीको नाम यहाँ बहने सातवटा प्रमुख नदीहरू (कोसी, त्रियुगा, अमूवा, खडो, महुली, सुन्दरी र बलान) को आधारमा प्राचीन कालमा रहेको ‘सप्तहरी’ शब्दबाट अपभ्रंश भएर आएको हो। चौधौं शताब्दीका कर्नाटवंशी राजाहरू र सेन कालमा यो क्षेत्र प्रशासनिक तथा आध्यात्मिक केन्द्र थियो। सुरुमा सदरमुकाम कोसी नदीको किनारमा अवस्थित हनुमाननगरमा थियो। तर, कोसीको बाढीको उच्च जोखिमका कारण वि.सं. १९९० को दशक (वि.सं. १९९४ – १९९८) मा सदरमुकामलाई सुरक्षित स्थानमा सार्ने निर्णय गरियो।
तत्कालीन राणा प्रधानमन्त्री जुद्धशमशेरको अनुमतिमा बडाहाकिम प्रकाशशमशेर जबरा र मुख्य इन्जिनियर कुमारशमशेरले भारतको गुलाबी सहर ‘जयपुर’ को वास्तुकला र नक्साबाट प्रेरित भएर राजपुर मौजा नजिकै राजविराजको विस्तृत गुरुयोजना तयार पारे। वि.सं. १९९८-१९९९ तिर निर्मित यो सहर नेपालकै पहिलो ग्रिड आइरन (चेसबोर्ड) प्रणालीमा आधारित योजनाबद्ध सहर हो।
बजार, समाज र समुदायको अनौठो ‘सामाजिक इन्जिनियरिङ‘
राजविराजको नगर योजना केवल सडक र भवनको भौतिक संरचनामा मात्र सीमित थिएन, यो एउटा उन्नत सामाजिक इन्जिनियरिङ (Social Engineering) पनि थियो:
योजनाबद्ध बजार (Market Segmentation): सहरको मुख्य केन्द्रभागमा प्रसिद्ध ‘हरिट्युब बजार‘ र तरकारी हटियाको परिकल्पना यसरी गरियो कि व्यापारिक गतिविधिले आवासीय क्षेत्रलाई असर नगरोस्। खाद्यान्न, फेन्सी, र मन्डीहरूका लागि व्यवस्थित प्रशासनिक तथा व्यापारिक क्षेत्र (कचहरी लाइन आदि) र आवासीय घडेरीहरू स्पष्ट रूपमा छुट्याइएको थियो।
पर्यावरणीय सन्तुलन: सहरको तापक्रम अनुकूल राख्न, भूमिगत जलस्तर जोगाउन र ढल निकासका लागि कल्टु पोखरी, भगवती पोखरी जस्ता कयौँ साना-ठूला पोखरीहरू योजनाबद्ध रूपमा खनिएका थिए। यस सहरको नामकरण पनि भलुवाही खोलाको किनारमा अवस्थित प्राचीन ‘राजदेवी भगवती मन्दिर‘ को नामबाट राखिएको हो।
समानतामा आधारित समुदाय: ग्रिड डिजाइनले समाजमा जात वा वर्गका आधारमा बस्तीहरूलाई छुट्टिन दिएन। रैथाने मैथिल ब्राह्मण, कायस्थ, राजपुत, थारु, बनिया र पहाडी भेगबाट आएका क्षत्री, ब्राह्मण, नेवार समुदायहरू एउटै साझा सहरी भूगोलमा बस्न थाले, जसले अनुपम सामाजिक सद्भाव र सह-अस्तित्वको जग बसायो।
सगरमाथा अञ्चल : उत्तर–दक्षिणको पर्यावरणीय कडी
वि.सं. २०१८ मा १४ अञ्चलको व्यवस्था लागू हुँदा सप्तरीलाई सगरमाथा अञ्चलमा समावेश गरियो। विश्वको सर्वोच्च शिखर सोलुखुम्बुको सगरमाथादेखि खोटाङ, ओखलढुङ्गा, उदयपुरका पहाडी कन्दराहरू हुँदै तराईका दुई जिल्ला सिराहा र सप्तरीसम्म जोडिएको यो अञ्चलले हिमाल-पहाड-तराईको प्राकृतिक, आर्थिक र सांस्कृतिक शृङ्खलालाई बलियो बनाएको थाल्यो।
पहाडबाट आउने उर्वर माटो र पानीले सप्तरीका खेतहरू हराभरा हुन्थे भने तराईको अन्न पहाडको भोक मेटाउन उक्लन्थ्यो। पहाडको किराँती-शेर्पा संस्कृति र तराईको प्रगाढ मिथिला चेतनाको सम्मिश्रणले एउटा अविभाज्य ‘साझा नेपाली पहिचान’ निर्माण गरेको थियो।
मधेस प्रदेश : पूर्व–पश्चिमको राजनीतिक–सांस्कृतिक एकता
सङ्घीयताको आगमनसँगै सप्तरी मधेस प्रदेशको अभिन्न अङ्ग बन्यो। यस रूपान्तरणले हिजोको उत्तर-दक्षिण कडीलाई पूर्व-पश्चिमको राजनीतिक र पूर्वाधारगत सञ्जालमा बदल्यो। हुलाकी राजमार्गको तीव्र विकासले सप्तरीका दक्षिणी सीमावर्ती क्षेत्र र ग्रामीण भेगहरूलाई सीधा प्रादेशिक राजधानी जनकपुर र व्यापारिक केन्द्र वीरगन्जसँग जोडिदियो। यससँगै मिथिला चित्रकला (घरको भित्ता र आँगनको अरिपन/अल्पना), मैथिली भाषा र मधेशी पहिचानले राज्यस्तरीय अपनत्व र संरक्षण पाए।
लेखनाथ आदर्श पुस्तकालय : वैचारिक र बौद्धिक धरोहर
सप्तरीको इतिहास केवल भौतिक विकासमा मात्र होइन, यसको क्रान्तिकारी चेतनामा पनि अग्रगामी रह्यो। यसको सबैभन्दा ठूलो साक्षी राजविराज-७ मा रहेको ‘लेखनाथ आदर्श पुस्तकालय’ हो।
वि.सं. १९९९ तिर हनुमाननगरमा ‘आदर्श पुस्तकालय’ को रूपमा प्रारम्भ भई पछि राजविराज सरेको र वि.सं. २०२१/०२२ तिर ‘लेखनाथ आदर्श पुस्तकालय’ का रूपमा संस्थागत र विस्तारित भएको यो पुस्तकालय पूर्वी नेपालकै सबैभन्दा पुरानो र ऐतिहासिक बौद्धिक केन्द्र हो। राणाविरोधी आन्दोलन, वि.सं. २००७ को क्रान्ति र त्यसपछिका हरेक लोकतान्त्रिक आन्दोलनहरूमा यो पुस्तकालय भूमिगत राजनीतिक रणनीति बुन्ने, वैचारिक बहस गर्ने र प्रतिबन्धित साहित्य संकलन गर्ने थलो बन्यो। बीपी कोइराला र पुष्पलाल श्रेष्ठ जस्ता नेताहरूको निरीक्षण पुस्तिका र टिप्पणीहरू समेटेको यो पुस्तकालयले राजविराजलाई पूर्वी नेपालको ‘वैचारिक राजधानी’ को रूपमा स्थापित गर्यो।
वर्तमान चुनौती र योगी नरहरिनाथको सन्देश
आज राजविराजको त्यही गौरवमयी इतिहास र योजनाबद्ध सहरको मर्म तीव्र अतिक्रमण, फोहोरमैला व्यवस्थापनको अभाव र पोखरीहरू पुरिँदै गएका कारण ओझेलमा परेको छ। चुरे पहाडको अविवेकी दोहनले गर्दा सप्तरीका नदीहरूमा बालुवा थुप्रिने, बाढी आउने र मरुभूमीकरणको खतरा बढिरहेको छ। अर्कोतर्फ, काठमाडौँ बाहिरकै ऐतिहासिक शैक्षिक संस्था महेन्द्र बिन्देश्वरी बहुमुखी क्याम्पस र गजराज सिंह/गजेन्द्रनारायण सिंह अस्पताल जस्ता गौरवशाली संस्थाहरूको भौतिक एवं प्राज्ञिक गुणस्तर खस्कँदा यहाँबाट तीव्र रूपमा बौद्धिक तथा आर्थिक पलायन (Brain Drain) भइरहेको छ।
नेपालका महान् संन्यासी र इतिहासकार योगी नरहरिनाथले बारम्बार जोड दिएका थिए
- “आफ्नो इतिहास नचिन्ने नागरिक देशको सच्चा पहरेदार बन्न सक्दैन” र “बिना जन-समर्पण (Without mass submission) कुनै पनि तानाशाह वा संकट शक्तिशाली हुन सक्दैन।”
- उहाँको दृष्टिमा, हिजोको सगरमाथा अञ्चलले सिकाएको उत्तर-दक्षिणको पर्यावरणीय सन्तुलन र आजको मधेस प्रदेशले बोकेको पूर्व-पश्चिमको सांस्कृतिक-राजनीतिक अधिकारको चेतनालाई सँगै जोड्नु नै सही विकल्प हो। रैथाने ज्ञान, सुशासन र पर्यावरणको रक्षा नगरी कुनै पनि समाज बलियो हुन सक्दैन।
अबको बाटो
राजविराजको गौरव केवल पुरानो टाउन प्लानिङको इतिहासमा सीमित रहनु हुँदैन। आजका आधुनिक युवाहरूको ऊर्जा, डिजिटल प्रविधि (Ed-Tech) को उपयोग र स्थानीय तहमा सुशासन एवं नगरपालिकाको जवाफदेहिता (Municipal Accountability) लाई सँगै जोडेर मात्र यो ‘ओझेलमा परेको गौरव’ फेरि उजागर हुन सक्छ। सप्तरीको यो ऐतिहासिक यात्रा हिमाल, पहाड र मधेसको साझा सम्पदा हो, जसलाई ब्युँताउनु र जोगाउनु समग्र राष्ट्रको साझा दायित्व हो।