–नन्दलाल आचार्य
विहान सबेरैदेखि कर्मपथमा जुट्नु, दिउसो केही घण्टा विश्रामको श्वास फेर्नु, साँझतिर कलेजहरू धाउनु र वातावरण अँध्यारिँदै गएपछि तरकारी हटिया छिर्नु मेरो दैनन्दिन थियोे । मेरो चिनजानको संसार सानो थियो । पढेर र सुनेर चिनेकाहरू त मनग्यै थिए । दोहोरो चिनजानका चाहिँ औंलामा गन्न सक्ने जति मात्र थिए ।
एक दिन लुखुरलुखुर लम्कँदै थिएँ । परीधिय परिचित मित्रको फोन आयो । यस अघि नै उनको एउटा कविताकृति ‘रक्तमुच्छेल अङ्कुरण’ पढिसकेको थिएँ । खारिएको अनुभूतिलाई बलियो धागोमा उनेर कविताको माला तयार पार्ने कवि भनेर उनलाई चिनिसकेको थिएँ । उनकै अर्को कविताकृति ‘मुक्ति सङ्घर्ष’ पाउने कुरा सुनेर मन झन फुरुङ्ग भयो । नभन्दै उनी मोटरबाइकमा आए । उनीसँग एक कलिली युवती समेत थिइन् ।
साहित्यिक भलाकुसारी भए । युवती अन्यत्रै नजर लगाउँदैथिन् । म भने मित्रका प्रश्नका सटिक जवाफ फर्काउनै व्यस्त थिएँ । उनी प्रश्न गरोस् भन्ने चाहन्थे । म भने निःशब्दमै रमाउन खोज्थेँ । उनी मभित्र राम्ररी घुल्न खोज्थे । र, आफ्नो जीवन् र जगत पढाउन चाहन्थे । म भने लुकीछिपी पढ्न चाहन्थेँ । प्रत्यक्ष पढ्न स्वभावैले लजाउँथेँ ।
उनले युवतीलाई देखाउँदै भने– “यिनी मेरो जीवन पढ्न आएकी विश्वविद्यालयकी छात्रा हुन् । मलाई पढिरहेकी छिन् । पत्रपत्र पढ्दै छिन् । समर मैदानमा रहेको शेल्टर शिक्षा आर्जनकै दौडानमा मैले यिनलाई चिनेको हुँ । त्यसै बेला नै मैले यिनलाई राम्ररी पढेको हुँ । यिनको नजरमा म अहिले परीक्षण कालमा छु । म उत्तीर्ण भएँ भने त ठीकै छ । नभए पनि यिनी र म बीचको वैचारिक मेल जिउँदै रहने छ ।”
मित्रका कुराले युवती बारे जान्ने मन भयो । छक्क परेर हेरिरहेँ । मित्र भन्दै गए– “यिनले भोगेका र सहेका अनगिन्ती अनुभूतिले यिनलाई मान्छे होइन, इस्पात बनाइसकेको छ । विगत पाँच वर्षदेखि म यिनको निर्दोषिताको साक्षी भएको छु । यिनका पिताश्रीको शहादत र आमा–छोरीको समरमैदानको खेती दुवै पक्षले म तानिएको थिएँ । विचारले नै भावना जन्माउँदो रहेछ । त्यही वैचारिक एकतालाई जीवन्त बनाउँदै रूपान्तरणको गाथा तयार पार्ने सहेली बनाउन खोजेको छु । मेरो मित्रको अन्तिम इच्छालाई स्वीकारेर उसैले अह्राएको बाटोमा हिँड्न खोजेको छु ।”
मित्रले केन्द्रीय कुरा बताए । परीधिय कुरा खोजेमा नै बताउँला भनी यस किसिमले प्रस्तुत भएका हुन् भन्ने कुरा बुझ्न मलाई समय लागेन । प्रश्न सोध्न युवती नै वाधक थिएन् । उनका सामु वाक्य फुटाउन लजाउँथेँ । म निरीह प्राणीझैँ ट्वाल्ल परिरहेँ ।
एक्कासी पानी दर्कन थाल्यो । ओतको खोजीमा नजिकैको पीसजोन स्कूलको कक्षाकोठामा पसियो । पानीकै कारण निकैबेर रुक्नुपर्ने भयो । मसँग कुनै कुरै थिएनन् । मेरो जीवनले अनुभवका पत्रैपत्र तयार पारेकै थिएन । सधैँ एकनासे जीवन विताउनु पनि अनुभवहीन हुनु रहेछ । बोल्ने बिषयको अभावमा बोली बन्द थियो ।
असाध्यै रूप–रङ्ग परेकी थिइन् । तराईमूलकै हुन् भन्दा मिल्थ्यो । पहाडेमूलकी हुँदै होइनन् भन्न सक्ने अवस्था पनि थिएन । जे भए पनि उनमा लज्जापन भागिसकेको थियो । कुनै पनि कुरामा आफ्नो मनस्थिति गहिरो गरी गाडेर हरेक कुराको अध्ययन गर्ने बानी भने चालचलनले नै स्पष्ट झल्काउँथ्यो ।
वर्षाले रोकिने नाम लिएन । अझ गति तीव्र पार्दै मुसलधारे वर्ष भइरह्यो । त्यत्तिकैमा मेरो मुख खुलेछ– “वर्षा नरुक्ने भो । आज कक्षाकोठामै वास बस्नुपर्लाजस्तो छ ।”
मित्रले त्यस कुरालाई सहजरूपमा लिएका रहेछन् । भने– “अँ, यस्ता व्यवधान त कति पचाइयो, पचाइयो । ढुङ्गा खाएर, ढुङ्गै ओछ्याएर र ढ्ङ्गै ओडेर त कत्ति रात विताइयो । कक्षाकोठामा रात गुजार्नु त फाइव स्टार होटलकै आनन्द हो । हामीलाई त प्रकृतिले दिएको आशीर्वादलाई सहर्ष ग्रहण गर्ने बानी परिसकेको छ ।”
मित्रले कुरा सिध्याउन नपाउँदै युवती खुलिन्– “एक रात होइन । दस रात विताउन पनि बानी परिसकेको छ । दुःखले त उहिल्यै सुइकुच्चा ठोक्यो । अब त्यो कहिल्यै फर्कदैन । जो धेरै समयसम्म बस्छ र भाग्न वाध्य हुन्छ । त्यो कहिल्यै फर्कने नाम लिँदैन ।”
मैले पनि सोचेँ– ‘दुःखलाई पनि बस्ने घर चाहिन्छ । मानमर्यादा चाहिन्छ । जहाँ दुःखलाई रहनै दिइन्न र लौरीठ्याक लगाएर भगाइन्छ, त्यहाँ त्यसले नफर्कनु स्वभाविक हो । यो जोडीको मेलले पक्कै पनि सुखको घर बनाउँछ । र, सांस्कृतिक रूपान्तरणको एउटा अध्याय पूरा गर्दछ ।’
मुख खोल्ने झन्झट गरिनँ । दुबै पक्षका कुरा मनमा बसिसकेका थिए । ती कुराहरू पुष्टि हुने उनीहरूको विगत र वर्तमान बारे रत्तिभर ज्ञान थिएन । मनमा थरिथरीका जिज्ञासाहरू उठे । तिनलाई पाखा लगाउने हिम्मत आएन ।
पानी रोकियो । मित्रले कुराको बिट मार्न खोज्दै भनेँ– “म त अनुभवको मात्रै भारी बोकेको मान्छे हुँ । आफ्नो अनुभूतिलाई साहित्यमा रूपान्तरण गर्न मात्र खोजिरहेको छु । साहित्य सिद्धान्त पढेको र बुझेको छैन । मेरो विश्वविद्यालयमा त्यस्तो पढाइ हुन्नथ्यो । हुन त आफ्नै विश्वविद्यालयले जे ज्ञान दियो, सीप दियो र हिम्मत दियो, त्यसैलाई हुबहु उतार्दा समेत अनमोल साहित्य जन्मने रहेछ । कलमले उत्पादनको मार्गचित्र कोर्छ भनेर सिकेको थिएँ । मैले जानी नजानी मलमी पौरख देखाउने हिम्मत गरेको छु । मूल्याङ्कनका लागि तपाईंकै हातमा थम्याएको छु ।” मित्र छुट्टिने मनसायमा पुगे ।
उनको सद्य कविताकृति सरसर्ती अध्ययन गर्दा प्रष्ट देखियो– ती कविता युद्धमैदानका उपज हुन् । युद्धको त्रासद् क्षणको चित्र छ । उत्पीडित वर्गको झिनो आवाजलाई बोल्ड पारिएको छ । उज्जवल भविष्यको चाहनामा कविताहरू केन्द्रित छन् । जनताको विजयमार्ग फराकिलो हुँदै पिचिङ भइरहेको उद्घोष गरिएको छ ।
त्यसपछि मेरो मन्द चेत केही खुल्न थाल्यो । उनीहरूलाई एकै क्षण है भन्दै रोकेँ । आफ्नो मनभित्र कसिएको जिज्ञासाको गाँठो फुकाएँ । अटेसमटेस भएको थैलो एक्कासी फुस्किँदा छताछुल्ल भएर पोखिनु स्वभाविक थियो । त्यसपछि दुबै रोकिए । मेरो जिज्ञासालाई स्वागत गरे ।
मित्रले सालाखाला कुरा बताए । युवतीले समेत धेरथोर कुरा फुत्काइन् । उठ्दै मित्रले एउटा पलाष्टिकको पोको थम्याएर भनेँ– “तपाईँलाई अरू जान्ने इच्छा रहेछ । यसमा एउटा डायरी र दुई पोका नयाँपुराना पत्रहरू छन् । जतनले पढेर फर्काउनु होला । धेरै पटक घरायसी जन्तु भनाउँदाहरूबाट बचाएर राखेको हुँ । स्वास रहेसम्म राख्ने र बेलाबेलामा पढेर पाठ सिक्ने मन छ ।”
झोलाभित्र पुरानो पलाष्टिकमा हस्तलिखित पत्रका खात थिए । नयाँ पलाष्टिकमा भने प्रिन्ट गरिएका चिठीका पानाहरू थिए । डायरी मोटो थियो । पुरानो थियो । राम्रा अक्षरमा लेखिएको थियो । पितापुर्खा देखिकै कुराहरू रहेछन् । पछिल्ला चिठी र डायरीका पानामा भने वर्तमान कैद भएर बसेको रहेछ ।
उनीहरू निकै पर पुगे । सिमसिमे पानी परिरहेको स्पष्ट अनुभूत हुन्थ्यो । नबस्नु बसिसके पछि किन भिज्नु ! मनमा यस्तै तर्कना आए । अँध्यारो गहिरिँदै थियो । भ्यागुता र जूनकीरीले वातावरण सङ्गीतमय बनाइरहेकै थिए । त्यसै बेला विद्युत पोलले पनि बत्ती बाल्यो । त्यही उज्यालोमा डायरीका शब्दहरू एकाएक उठ्न थाले ।
मन त्यसमै गड्यो । पानाहरू उल्टँदै गए । मेरो मनभित्र सरासर पस्न थाले । एकपछि अर्को गर्दै क्रमिक रूपमा लामबद्ध भएर पसिरहेका थिए । वाह्य जगत्का लागि बेहोस मनोदशामा थिएँ । केही थाहा पाइनँ । एक्कासी बत्ती गयो । झसङ्ग भएँ । इहलोकमै रहेको वोध भयो । आँखाले पनि धर्म छाडेछन् । गाला पूरै भिजेछ । हत्त न पत्त पुछेर घरतिर सुइकुच्चा ठोकेँ ।
घर पुग्दा रातको दस बजेको सङ्केतस्वरूप घण्टी बज्यो । विना तरकारी श्रीमती सामु उभिनुपूर्व स्पष्टीकरणको झुटो वयान मनमा कथेँ । र, निर्धक्क सुनाएँ । बीचबीचमा आएका छट्के प्रश्नको सटिक र चित्तबुझ्दो जवाफ फर्काएँ । श्रीमतीे प्रश्न सकिएर चुप रहिन् ।
एक थाल ठन्डा भात अगाडि आयो । सन्तुष्ट मनले खाना खाएँ । अरूहरू चाहिँ सुखलाई डाक्न दुःखलाई साथी बनाउँदा रहेछन् । म भने परिश्रमको कमाइलाई तीतो र टर्रो भन्दै सुखलाई पन्छाएर दुःख डाक्ने भूल गर्दौ रहेछु भन्ने वोध भयो । नमीठो खाना पनि स्वादिलो मानेर चुपचाप खाएको देखेर श्रीमती छक्क परिन् र भनिन्– “साँच्चै खाना मीठै छ त ?”
“हिजो अस्ती के–के भनियो, भनियो । अबदेखि जस्तो पाक्छ, त्यो नै अमृत हुन्छ भन्ने थाहा पाइसकेँ । प्राण बचाउने, सुरक्षा दिने, जीवन चलाउन मद्दत पुर्याउने सबै नमनीय छन् । सबैमा सिर्जनाको मूल छ । आत्मसात गर्ने नगर्ने त्यो भने हाम्रै हातमा छ ।” मेरा नयाँ कुराले श्रीमती टोहोलाइरहिन् । म भने डायरीका बाँकी पाना र पोकाका पत्र पिउन व्यस्त रहेँ ।
विहानी पख आँखा लागेछन् । पढेकै कुराहरू दृष्यमा रूपान्तरण भई नाच्न थाले । आफ्नै भाका र लयमा गाउन थाले । तिनै प्रेमका, तिनै सद्भावका, तिनै शोषणका, तिनै धोकाका, तिनै निरिहताका, तिनै शूरवीरताका र तिनै नेपाली मनका पाटाहरूलाई समेटेमा मात्र मधेसको अन्नपानीको भारा कट्दै जाने ठहर भयो । र, ‘गरुराहा’ अक्षरहरूमा सल्बलाउन थाल्यो ।
–तपेश्वरी–१, गल्फडिया, उदयपुर
nandalalacharya@gmail.com
हाल– शिक्षक, श्री महावीर मावि, विषहरिया–४, सप्तरी ।